Papalığın teşvikiyle,
Hıristiyan Avrupalıların, Müslümanlara karşı tertip ettikleri seferlerin
umumî adı. En önemlisi dînî olmak üzere, siyasî, sosyal ve iktisadî
sebeplere dayanan Haçlı seferlerini, Papa İkinci Urbanus, 1095 yılında
toplanan Clermont Konsili’nde yaptığı konuşmayla başlatmıştır. Asırlarca
devam edip, milyonlarca insanın can kaybına, devletlerin yıkılıp, ülkelerin
tahrip olunmasına sebep olmuştur.
Doğu Hıristiyanlığının temsilcisi
Bizans İmparatorluğu (395-1453), 1071 yılında Selçuklu Devleti (1038-1194)
ile yaptığı Malazgirt Savaşı'nda yenilince, Türklere Anadolu kapıları
açıldı. Selçuklu akıncıları, birkaç sene içinde Ege, Akdeniz ve Marmara
kıyılarına ulaştılar ve Bizans’ın başkenti olan İstanbul’u zorlamaya
başladılar. 1075’te Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurup, İznik’i başkent
yapmaları, Avrupa’nın en büyük Hıristiyan devleti olan Bizans’ı kökünden
sallamaya başladı. Bu durum Avrupalıları telâşa düşürdü. Çünkü Bizans’ın
düşmesi Türklerin Avrupa’ya hakim olmasına yol açacaktı. Bunun önüne
geçilip, Türklerin durdurulması gerekiyordu. Hattâ Anadolu dahil bütün
Ortadoğu’dan atılmalıydılar. İkinci büyük sebep ise, iktisadî idi. Avrupa,
11. asırda müthiş bir fakirlik içindeydi. Kralların sarayları bile taş
yığınlarından ibaretti. Altın, gümüş ve değerli madenlerin bir çoğu,
Türklerin ve doğu kavimlerinin elindeydi. Avrupa, en iptidaî maddeler için
bile doğuya muhtaçtı. Ziraat, çok ilkel usullerle yapılıyordu. Sulama
sistemi yoktu. Fransa, Almanya, Venedik gibi büyük sayılan Avrupa
devletlerinin senelik geliri, en mütevazı Türk beylerinin gelirlerinden
azdı. Halk, önüne gelenin yağma ve talanından bıkmış, bir asilzâde veya
eşkıya tarafından öldürüleceği günü bekliyordu.
Bu sırada Büyük Selçuklu Sultanı
Melikşah vefat etmiş, iç karışıklıklar baş göstermişti. Şiî-Fatımî Devleti,
Selçukluların amansız düşmanı olup, Hıristiyanların müttefikiydi. Bütün
bunlar, Papa İkinci Urbanus’u Hıristiyanları birleştirerek Müslümanların
üzerine saldırtmaya teşvik ediyordu. Böylece, bu papaz, Kudüs şehrini,
Türklerin elinden almak için faaliyete başladı. Sadece Pierre L’Ermite
isminde yoksul bir Fransız keşişi, etrafına 50.000 Fransız toplamıştı.
Bunlar, Almanya’ya gelince, kendilerine 50.000 Alman serserisi daha katıldı.
Macaristan’da ve Balkanlarda daha da çoğalan bu çapulcu ordusu, 1096-1270
seneleri arasında tertiplenen sekiz Haçlı seferinin ilk ordusu oldu.
Birinci Haçlı Seferi (1096-1099)
Papaz Pierre L’Ermite ve şövalye
Yoksul Gautier öncülüğünde İstanbul’a gelen bu topluluk, Bizans İmparatoru
tarafından hemen Anadolu’ya geçirildi. Bunlar, doğunun zenginliklerine
kapılıp, yağma ve tahribatlar yaparak yerli ahaliye zulmettiler. Anadolu
Selçuklu Sultanı Birinci Kılıç Arslan, İznik önlerinde bu ilk Haçlı
kuvvetlerini durdurarak, kılıçtan geçirdi. Bunların arkasından Aşağı
Lorraine Dükü Gedefroi Bouillon’un komutasındaki Haçlı ordusu yola çıktı. Bu
orduda; birçok ünlü şövalye, soylu, kont ve dukalar vardı. Avrupa’nın bütün
imkânları kullanılarak hazırlanmış olan bu ordu, 600.000 kişiden
müteşekkildi. Almanya’nın Rhein kıyılarında 10.000 Yahudi'yi kılıçtan
geçiren bu Haçlı ordusu, İstanbul’a doğru gelirken, ülkesinde de yağma ve
katliam yapılmasından endişe eden Bizans İmparatoru Aleksios Komnenos,
onlarla anlaştı. Haçlılar, erzak ihtiyaçlarının temini karşılığında,
Anadolu’da aldıkları yerleri Bizans’a vereceklerdi. Antlaşma sonrası
Anadolu’ya geçen Haçlılar, 1097 senesi Mayıs ayında Türkiye Selçuklularının
başşehri İznik’i kuşattılar. Kanlı çarpışmalar iki taraftan da ağır
kayıplara sebep oldu. Altı yüz bin kişilik Haçlı ordusu karşısında verdiği
kayıplara dayanamayan Birinci Kılıç Arslan, çarpışarak geri çekildi. İznik,
Bizans’ın eline geçti. Eskişehir istikametinden Anadolu’ya giren Haçlı
ordusuna karşı Sultan Birinci Kılıç Arslan (1092-1107), yıpratma savaşlarına
başladı. Anadolu’da Haçlıları en stratejik bölgelerde yakalayıp, âni
baskınlarla imha hareketlerine girişti, pek çoğunu kırdı.
Haçlıların yanında, Bizans
İmparatoru da, durumdan faydalanarak Türkiye Selçuklularının batı
bölgelerindeki topraklarını işgal etti. Ermeniler ise, Türklerin Haçlılarla
uğraşmalarını fırsat bilip, Toroslar'a bir müddet hakim oldular. Altı yüz
bin kişilik kuvvetle Anadolu’ya geçen Haçlılar, Türklerin imha hareketi
sonucu, Antakya Kalesi önlerine geldiklerinde 100.000’e inmişti. 1097 yılı
Ekim ayında Antakya’yı kuşatan Haçlılar, kale içindeki Hıristiyan ahaliden
birinin ihaneti sonucu, dokuz ay sonra, Haziran 1098’de şehre girebildiler.
Musul Atabeği Kürboğa Beyin kumandasındaki Müslüman-Türk ordusu, Antakya’yı
Haçlılardan geri almak için teşebbüse geçti. Fakat şehir alınmak üzereyken
aralarında çıkan fitne, başarısızlığa yol açtı. Haçlılar, yaptıkları huruç
hareketiyle, bu Müslüman ordusunu dağıttılar.
Antakya’yı alan Haçlılar, kırk
bine düşen kuvvetleriyle Kudüs’e hareket ettiler. Şiî-Fatımîlerin elinde
olan şehir, kısa sürede Haçlıların eline geçti. Müslüman, Musevî ve
Hıristiyanların yaşadığı ve her üç din mensuplarınca da kutsal olan Kudüs,
Haçlıların eline geçince, büyük bir katliama uğradı. Yetmiş bin Müslüman ve
Yahudi'yi, mabetlere sığınan kadınlar ve çocuklar dahil, acımasızca kılıçtan
geçirdiler. Şehrin sokakları, kan ve cesetlerden geçilmez oldu.
Birinci Haçlı Seferi neticesinde
Kudüs’te Katolik Latin Krallığı, Antakya ve Urfa’da birer Haçlı devleti
kuruldu. Hıristiyanlar Ortadoğu’yu bu vesile ile tanıyıp, Doğu Akdeniz
kıyılarına yerleştiler. Müslümanlarca Mekke ve Medine’den sonra en mukaddes
şehir olan Kudüs’ün, Şiî-Fatımîlerce Haçlılara teslimi, büyük üzüntüye yol
açtı. Müslümanlar, Haçlıları Ortadoğu’dan atmak için hemen teşebbüse
geçtiler. 1144 senesinde Musul Atabegi İmâdeddin Zengî, Urfa’yı geri aldı.
Bu durum İkinci Haçlı Seferine sebep oldu.
İkinci
Haçlı Seferi (1147-1149)
Urfa’nın Müslümanlar tarafından
geri alınması üzerine, papa Eugenius’un teşviki ve papaz Saint Bernard’ın
propagandası neticesinde İkinci Haçlı Seferi başlatıldı. Seferin
komutanlığını, Yedinci Louis ile Almanya İmparatoru Üçüncü Konrad yapıyordu.
Alman İmparatoru komutasında 75.000 kişilik ilk kafile, Konya Ovasına geldi.
Bu ordu, Türkiye Selçukluları Sultanı Birinci Mesud tarafından imha edildi.
Alman İmparatoru, canını zor kurtararak, beş bin kişiyle İznik’e sığındı.
Fransa Kralı Yedinci Louis, 150.000 kişi ile yola çıktı. Alman İmparatorunun
geriye kalmış döküntü kuvvetleriyle İznik’te birleşti. Bu kalabalık orduya
karşı meydan muharebesi yapmayı uygun bulmayan Sultan Mesud, Haçlıları,
Toroslar geçidine çekti. Burada büyük kayıplara uğratılan Haçlıların
artıkları, Antakya’ya sığındılar. Şam’ı muhasara ettilerse de, Türkler
tarafından mağlup edildiler.
Üçüncü
Haçlı Seferi (1189-1192)
Selahaddin Eyyubî, Şiî-Fatımî
Devletini ortadan kaldırıp, Eyyubî Devleti'ni kurduktan sonra, Haçlılara
karşı harekete geçti. 1097 senesinden beri Haçlıların elinde bulunan
Kudüs’ü, 1187 senesinde Hattin Zaferinden sonra ele geçirdi. Hıristiyanların
birkaç kıyı şehir hariç, Ortadoğu’dan atılmaları, Avrupalıları
endişelendirdi. Papa Üçüncü Clemens’in teşvikiyle Fransa ve İngiltere
Kralları ile Alman İmparatoru, Üçüncü Haçlı Seferine katıldılar. Sonu
hezimet olmasına rağmen, Avrupa’nın en ünlü kral, imparator ve
kumandanlarının katıldığı bu sefer, meşhurdur.
Alman İmparatoru Friedrich
Barbarossa, kara yolu, Fransız Kralı Philippe Auguste ile İngiliz Kralı
Arslan Yürekli Richard, deniz yoluyla hareket ettiler. Alman İmparatoruna,
Türkiye Selçukluları Sultanı İkinci Kılıç Arslan, elçileriyle Anadolu’ya
girmemesini teklif etmişse de, kabul etmedi. Türkleri dinlemeyen İmparator
Friedrich Barbarossa, ordusunun büyük bir kısmını Selçuklu askerlerinin
elinde kaybetti. Sonunda, Akdeniz’e ulaşamadan nehirde boğuldu. Başsız kalan
ve ağır zayiat veren haçlılar, perişan bir vaziyette Filistin’e ulaştılar.
İngiltere Kralı, deniz yoluyla Kıbrıs’a varıp, Bizans valisini adadan
kovarak Latin Krallığını kurdu. Kıbrıs’tan Akka’ya geçen Arslan Yürekli
Richard ve deniz yoluyla Akka’ya varan Fransız Kralı, uzun süren muhasaradan
sonra kaleyi aldı. Kudüs’ü yeniden almak için savaştılarsa da muvaffak
olamadılar. Fransa ve İngiltere kralları, acı tecrübeler ve ağır kayıplar
neticesinde, Kudüs’ü alamayacaklarını anlayınca, ülkelerine döndüler.
Dördüncü
Haçlı Seferi (1204)
Papa Üçüncü Innocentius’un
çağrısı, Foutges de Neville’nin propagandası neticesinde Bonifacio’nun
tertip ettiği bu Haçlı seferine Almanya İmparatoru Altıncı Heinrich katıldı.
Papanın itiraz etmesine rağmen Haçlılar, Venedik gemileriyle İstanbul önüne
geldiler. 1204 yılında, Ortodoks Bizanslılardan İstanbul’u aldılar. Şehrin
zenginliği, Katolik Hıristiyanları şaşkına döndürdü. İstanbul’u yağmalayıp,
tahrip ettiler. Dindaşlarına her türlü zulmü, her çeşit kötülüğü yaptılar.
Bizans İmparatoru, tahtını İstanbul’dan İznik’e taşıdı. Bu olay, Bizans
tarihinde ilk defa oluyordu. Nihayet İstanbul’da 1261 senesine kadar devam
eden “Latin İmparatorluğu” kuruldu. Bu sefer sonunda Venedik ve Ceneviz
Devletleri, Yakındoğu’da, büyük nüfuz ve toprak parçaları elde edip
zenginleştiler. Haçlılar, dindaşları olan İstanbul’un Ortodoks
Hıristiyanlarına, çok zulüm ve eziyet yaptılar. İstanbul’un sanat eserleri,
zengin olmak hırsıyla tahrip edildi, evler yağmalanıp, binlerce İstanbullu,
şehrin tarihinde görülmemiş, insanlık dışı tecavüzlere uğradı, soyuldu ve
işkenceyle öldürüldü. Dördüncü Haçlı Seferinden, Müslümanlardan ziyade,
Ortodoks Hıristiyanlar zarar gördü.
Beşinci
Haçlı Seferi (1217-1221)
Papa Üçüncü Honorius’un teşvikiyle
Macar Kralı İkinci Andrias, Kuzey Avrupa’dan gelen Haçlılarla, 1217
senesinde Akka’ya geldi. Kral Andrias, Müslümanlar karşısında dayanamayınca,
geri döndü. Geride kalanlar Dimyat’a saldırıp, şehri aldılar. Daha sonra
Kahire’ye yöneldilerse de Eyyubîler tarafından bozguna uğratılıp,
dağıtıldılar.
Altıncı
Haçlı Seferi (1228-1229)
Papa Dokuzuncu Gregorius’un
teşvikiyle Alman İmparatoru Üçüncü Frederich tarafından tertip edildi. Alman
İmparatoru Kudüs’e kadar geldi. Eyyubî Sultanı Melik Kâmil’in dış
baskılardan bunaldığı bir devrede, Haçlıların Kudüs’e gelmeleri antlaşma
zemini doğmasına sebep oldu. Antlaşma ile Kudüs Haçlıların eline geçti.
Fakat Türkler tarafından mağlup edilmeleri sonucunda şehir, tekrar
Eyyubîlere teslim edildi.
Yedinci
Haçlı Seferi (1248-1254)
Kudüs’ün Müslümanlar tarafından
alınması üzerine, Fransa Kralı St. Louis tarafından tertip edildi. Mısır’da
yeni kurulan Memlûklular, Haçlıları, 1250 senesinde, Mansûre Meydan
Muharebesinde mağlup edip, Fransa Kralını da esir aldılar. Haçlılar dağıldı.
St. Louis, Dimyat’ı Müslümanlara verip ülkesine döndü.
Sekizinci
Haçlı Seferi (1268-1270)
Antakya’nın Müslümanlar tarafından
fethedilmesi ve Yedinci Haçlı Seferinin öcünü almak için Fransa Kralı St.
Louis tarafından düzenlendi. Bu seferin hedefi, Kudüs olmayıp, Akdeniz
kıyılarındaki Müslüman denizciler üzerineydi. St. Louis, Tunus’a çıktıysa
da, salgın hastalıktan öldü. Fransa ordusu geri döndü. Bu sefer de
başarısızlıkla sonuçlandı.
1096-1270 seneleri arasında,
Müslümanlara karşı düzenlenen Haçlı seferleri sonucunda, bir takım Lâtin
devletleri kuruldu. Bunlar, Kudüs Krallığı, Kıbrıs Krallığı, Trablus
Kontluğu, Antakya Prensliği, Urfa Kontluğu, İstanbul Lâtin İmparatorluğu,
Mora Prensliği, Atina Dukalığı, Kefalonya Kontluğu, Naksos Dukalığı, Saint
Jean Şövalyeleri idi. Bu Lâtin devletleri, Türkler tarafından ortadan
kaldırıldı ve Haçlılardan hiçbir iz bırakılmadı. Fakat Haçlı seferleri, 1270
senesinde son bulmuş değildir. Her zaman Hıristiyanlar, Müslümanlara karşı
askerî kuvvet birleşiminin yanında; siyasî, kültürel ve ekonomik alanlarda
da cephe birliği içinde olmuşlardır.
Asırlarca devam eden
Haçlı seferleri sonucu, pek çok kan döküldü ve milyonlarca
insan can verdi; nice ülkeler harap oldu. Bu seferler, dinî, siyasî, sosyal,
kültürel, iktisadî birçok hâdiselere sebep oldu. Müslümanlara karşı savaşa
katılmaya teşvik için, Avrupa’da bir çok Hıristiyan tarikatları kuruldu.
Seferlere iştirak için Avrupalıların dindarına, maceraperestine,
işsiz-güçsüzüne ayrı ayrı vaadlerle propaganda yapılıp, Müslümanların
karşısında bütün bunların boş çıkması neticesinde, papalığın ve kiliselerin
otoritesi sarsıldı.
Bu seferler sonunda Hıristiyanlar,
Müslümanları yakından tanıdılar. Harp meydanlarında aslanlar gibi cesurca
dövüşen Müslümanların, aslında çok merhametli, iyiliksever, misafirperver
olduklarını yakından gördüler. Müslümanların, papazların bahsettikleri gibi
olmaması, Avrupalı Hıristiyanların daha önceki düşüncelerini değiştirdi.
Papalık, bu seferlerin
masraflarını karşılamak gayesiyle, Hıristiyanların ruhanî işleri için vergi
almak âdetini çıkardı. Bulunduğu çevrenin kilisesine vergisini vermeyenler,
Hıristiyanlıktan aforoz edildi. Misyonerler faaliyetlerini artırıp, Asya ve
Afrika’da, Hıristiyanlığı yaymaya çalıştılar.
Haçlı seferlerine katılan
şövalyelerin, Müslümanlar karşısında güçsüzlüğü anlaşılınca, derebeylik
idaresi zaafa uğradı. Merkezî otoritenin hakimiyeti artıp, Avrupa’da krallık
rejimi kuvvetlendi. Köle durumundaki köylü, toprak sahibi efendilerinden
arazi alarak, mal mülk sahibi oldu. Avrupa’da aralarında büyük eşitsizlik ve
adaletsizlik uçurumu bulunan sınıflar arasındaki fark, kısmen azaldı.
Doğu sanat ve medeniyetini
tanıyıp, İslamî eserlere hayran olan Haçlılar, Müslümanlardan sanat ve
teknik alanda birçok yenilikleri ve keşifleri öğrendiler. Pek çok eseri
yağmalayarak Avrupa’ya kaçırdılar. Bu ise, Avrupa’da ilim ve tekniğin
gelişmesine sebep oldu. Müslümanlardan kâğıt ve pusulayı da öğrenen
Haçlılarda gemicilik çok gelişti. Venedik, Cenova, Marsilya, Pisa gibi
Akdeniz limanlarının önemi artıp, ticarî faaliyetler hız kazandı. Bu
şehirler, serbest bölgeler mahiyetini alıp, Batı ve Doğunun ticareti
gelişti.
Haçlı seferleri neticesinde
Müslümanlar, Bizanslılar ve Yahudiler çok zarar gördü. İslâm ülkeleri ve
devletleri harap oldu. Yüz binlerce Müslüman; Anadolu, Mısır, Suriye ve
özellikle Kudüs’te kılıçtan geçirilip, yerleşim alanları yağmalanarak
yakılıp yıkıldı. Kadınlar ve çocuklar bile hunharca öldürüldü. Haçlıların
kılıcından sadece Müslümanlar değil, Yahudiler, özellikle Ortodoks Bizans da
nasibini aldı. İstanbul’un zenginliğine hayran kalan Latin Katolikler,
şehrin sanat eserlerini zengin olmak hırsıyla yağmaladılar. Ortodoks ahaliye
saldırıp mal, can ve ırzlarına ziyadesiyle zarar verdiler. İstanbullular,
şehri terk etmek zorunda kaldı. Haçlı zulmü o kadar arttı ki, asırlardır
İstanbul’da bulunan Bizans İmparatorluk tahtı, şehirden çıkarılıp, önceden
Türkiye Selçukluları Devletinin başşehri olan İznik’e taşındı. Bizanslılar,
1261 senesinde İstanbul’u Haçlılardan geri aldılar.
Haçlı seferleri sonucunda, İslâm
medeniyetini tanıyan Avrupa’da, ilim ve teknikte gelişmeler olup, merkezî
otoritenin kuvvetlenmesi yanında, Müslümanlara karşı asırlarca devam edecek
askerî, siyasî, iktisadî ve kültürel politikanın da tespit edilip, safha
safha tatbikine sebep olmuştur.
Osmanlı Devleti'ne ve diğer
Müslüman devletlere karşı, 1364 Sırpsındığı, 1389 Birinci Kosova, 1396
Niğbolu, 1444 Varna, 1448 İkinci Kosova, 1453 İstanbul, 1538 Preveze, 1571
Kıbrıs, 1683 Viyana Kuşatması, Osmanlı Devletinin yıkılması ve 1919-1922
İstiklal mücadelemizde Haçlılar ittifak edip, Müslümanlara karşı cephe
aldılar. Hattâ Kudüs’ün elimizden çıkması üzerine, müttefikimiz olan
Almanlar, bayram yaptılar.
Batılıların geçen asırlarda ve
günümüzde, İslâm ülkelerine karşı tatbik ettikleri yayılmacılık ve
sömürgecilik hareketleri, İslâm dinine saldırmaları ve Müslümanları
dinlerinden uzaklaştırmak için yaptıkları bütün dejenerasyon faaliyetleri,
geçmişteki Haçlı seferlerinin, hâlen soğuk savaş, kültürel ve ekonomik savaş
olarak devam ettiğini göstermekte, bugün bile pek çok eserimiz çalınarak
batıya kaçırılmaktadır. Aksine, batıdan ülkemize kaçırılmış bir tek eser
bile görülmemiştir. Batı, her hususta bunu bugün bile tatbik etmektedir.