Yüzölçümü
: 1 828 418 km2
Nüfusu :
30 milyon (Yaklaşık)
Başkenti
: Urumçi
COĞRAFİ KONUMU
Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Doğu Türkistan), Çin Halk Cumhuriyeti içerisinde
ve ülkenin batı bölgesinde yeralmaktadırlar.
TARİHÇE Uzun
tarihi boyunca Doğu Türkistan, �ç ve Orta Asya'da kurulmuş olan Türk
devletlerinin ve hanlıklarının merkezi olmuştur. M.Ö. 8-3 asırlarda
İskitlere; M.Ö. 300- M.S. 93 yıllarında Hunlara; 522-744 döneminde Göktürk
İmparatorluğuna; 744-840 devresinde Uygur devletine; 751-870 Karluk
ve Karahanlılar İmparatorluğuna ve Saidiye Hanlığına merkez olan (1509-1679)
bu Türk yurdu, tarihte daima önemli olmuş ve dikkatleri üzerine çekmiştir.
8. ve 18. asırlar arasındaki bin yıllık dönem, Çin İmparatorluğu ile
önemli derecede kültürel ve siyasî işbirliğinin gerçekleştirildiği bir
barış dönemi olmuştur. Ancak bu barış dönemi, Doğu Türkistan'ın 1759
yılında Çin Mançu İmparatorluğu'nun işgali ile son bulmuştur. 1759'dan
bu yana Doğu Türkistan'da 200'den fazla silahlı ayaklanma olmuş ve Doğu
Türkistan halkı 3 defa hürriyetin tadını tatma fırsatı bulmuştur. 1863'te
bağımsızlığına kavuşan Doğu Türkistan'da Yakup Han başkanlığında "Doğu
Türkistan İslâm Devleti" kurulmuş ve bu devlet; Osmanlılar, İngiltere
ve Rusya tarafından resmen tanınmıştır. Ancak bu bağımsız Türk devletinin
ömrü kısa sürmüş ve 1876 yılında Çin-Mançu devletince yeniden işgal
edilmiş ve 1884'te Sincan "Yeni Toprak" adıyla Çin İmparatorluğuna bağlanmıştır.
20. asrın başlarında Ortaasya'da oluşan milliyetçilik akımı neticesinde
1933 yılında Kaşgar'da Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti kurulmuştur.
Bu Cumhuriyetin ömrü 1937'de sona ermiştir. 1944'de Gulca şehri Çinlilerden
temizlenmiş, "Üç Vilayet İnkılâbı" olarak bilinen bu ayaklanmalar neticesinde
Doğu Türkistan Türkleri, Ali Han Töre başkanlığında Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ni
kurmuştur. Bütün Çin'e hakim olan Komünist Çin Kuvvetleri, 1949'da Stalin'in
de onayı ile Doğu Türkistan'a girerek bu tarihi Türk ülkesini resmen
işgal etmiştir.
YÖNETİM BİÇİMİ
Özerk bölge içinde etnik grupların dağılımına göre 8 Ağustos 1952'de
10 ayrı muhtar bölge tesis edilmiştir. Sincan (Uygur) Özerk Bölgesi
bunlardan biri ise de, yönetim hakları, Pekin yönetimince çiğnenmektedir.
Tüm idarede bütün yetkiler Çinlilerdedir. Özerk yönetim organlarında
görevlendirilen etnik unsurların siyasî, ekonomik ve askerî karar verme,
denetleme yetkileri Çin Komünist Partisi kontrolü altındadır.
İDARİ YAPI
Çin Komünist Partisi tarafından bölgeye vali görevlendirilmektedir.
Valinin mutlaka Çin Komünist Partisi üyesi olması şart koşulmaktadır.
Doğu Türkistan'da Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nden başka aynı haklara
sahip 7 organ daha vardır. 1- Sincan Askeri Bölge Komutanlığı 2- Sincan
Askeri Üretim ve İnşaat Bölge Komutanlığı 3- Sincan Komünist Partisi
4- Sincan Halk Kurultayı Daimi Komitesi 5- Disiplin Kontrol Komitesi
6- Siyasî Danışma Konseyi 7- Sincan Devlet Savunma Güçleri Genel Komutanlığı
DEMOGRAFİK DURUM
Çinliler : 16 890 000 Uygurlar : 12 500 000 Huiler : 600 000 Kazaklar
: 1 100 000 Mançular : 90 000 Kırgızlar : 150 000 Dongkianglar : 40
000 Tacikler : 33 000 Tibetliler : 5 000 Özbekler : 15 000 Davaniler
: 5 000 Sarı Uygurlar : 11 000 Salar : 3 000 Tatarlar : 5 000 Ruslar
: 3 000 Boanlar : 300 EKONOMİ Doğu Türkistan; petrol, wolfram, altın,
kömür, uranyum gibi stratejik hammaddelere ve sayısız yeraltı ve yerüstü
zenginliklerine sahip bir ülkedir. Çin'de mevcut 148 madenin 118 çeşidi
Doğu Türkistan'dan çıkarılmaktadır. Doğu Türkistan'da şimdiye kadar
5000 yerde maden ocağı işletmeye açılmış olup; Çin'deki toplam maden
ocaklarının %85'ini teşkil eder. Yaklaşık 500 bölgeden "petrol", 30
bölgeden "doğalgaz" çıkarılmaktadır. Petrol rezervi 8 milyar ton olarak
tespit edilmiştir. Her yıl 10 milyon ton petrol Çin'e taşınmaktadır.
Çin'in kömür rezervinin yarısı Doğu Türkistan'dadır. Yıllık "altın"
üretimi 360 kg. civarındadır. Uranyum, wolfram gibi stratejik madenlerle
tuz ve renkli kristal taşları Doğu Türkistan'ın başlıca yeraltı ürünlerindendir.
150 bin km2 tarım arazisine, bir o kadar ekilebilen toprağa ve 12 bin
km2 genişliğinde ormanlık alana sahip Doğu Türkistan yaylalarında 60
milyona yakın küçük ve büyükbaş hayvan beslenmektedir. Sanayi kuruluşlarında
çalışanların %90'ını ve petrol tesislerinde çalışanların %99'unu bölgeye
yerleştirilen Çinliler oluşturmaktadır.
KÜLTÜREL YAPI
Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde halkın % 50'si Uygur Türkçesi ile konuşmaktadır.
1000 seneden beri kullandıkları Arap Alfabesi Çin hükümeti tarafından
23.10.1969 tarihinde tamamen yasaklanmıştır. Onun yerine Çin fonetiğine
uygun olarak hazırlanan Latin Alfabesi kabul ettirilmiştir 1980'li yıllarda
Uygur aydınlarının hazırlamış oldukları, Uygur fonetiğine uygun Kiril
Alfabesi projesi Pekin tarafından reddedilmiştir. Bunun yanında halkın
büyük çoğunluğunun Türk olması sebebiyle Doğu Türkistan'da her şeye
rağmen Türkçe konuşulmaktadır. Eski bir Türk yurdu olan Doğu Türkistan,
Türklerin ilk yerleşik hayata başladığı yurtlardan biridir, Uygur mimarisi
ise dünyaca meşhurdur ve Türk-İslam mimarisi özelliklerini ihtiva eder.
Yeni Uygur edebiyatı dönemi (XIX.yy. Uygur edebiyatı) Doğu Türkistan'daki
Çin istilâ ordularını, Çin hakimiyetini ve onlara karşı yapılan mücadeleleri
işleyen eserlerin çok olduğu bir dönemdir. Ortaya çıkan edebî eserler,
Uygur Türklerinde meydana gelen yeni millî edebiyatın temelini oluşturmuştur.
EĞİTİM-ÖĞRETİM
Doğu Türkistan'da okuma-yazma bilmeyenlerin oranı % 58-60 civarındadır.
Yayınların ise ancak %16'sı Uygur Türkçesiyledir. Doğu Türkistan bölgesinin
tarihi, kültürü ve etnik geçmişine dair bilgilerin resmî yorumdan farklı
olarak verilmesi yasaklanmıştır. Öğretim kurumlarının yabancı ülkelerdeki
öğretim kurumlarıyla doğrudan ilişki kurmaları da yasaklanmıştır. Aksi
hareket edenler ise en ağır cezalara çarptırılmaktadır. Her sene alfabe
değiştirilmesi yüzünden çocukların eğitimi eksik kalmakta ve öğrenim
görmeleri engellenmektedir.
