Yüzölçümü
: 170.500 km2
Nüfusu :
338.557 Başkenti : Kızıl
COĞRAFİ KONUM
Moğolistan'a komşu olan Tıva Cumhuriyeti yukarı Yenisey nehri havzasında
yer alır. Ülke, Sibirya'nın güneydoğusundadır. Ülkenin başlıca yüzey
şekilleri olan geniş Tıva ve Todja havzalarının sularını Yenisey nehrinin
iki ana kolu toplar. Batı Sayan ve Doğu Sayan dağ sıraları bu iki havzayı
kuşatır.
TARİHÇE Çin
kaynaklarına göre Tıva'lar, Kırgızlar'ın doğusunda "Küçük Deniz"in (Baykal
Gölü) güneyinde ve Uygurlar'ın kuzeyinde bulunmaktadır. Bugün de Tıvalar
burada yaşamaktadır ve buraya Tannu (yüksek dağ)-Tıva denilmektedir.
18.yy'ın ikinci yarısından itibaren Moğolistan'ın hakimiyeti altında
bulunan Tıva, daha sonraları Çin hakimiyetine geçti. 1860'da Çin-Rus
antlaşması gereğince Rus tüccar ve göçmenlerine, o günkü adı ile Vranhay-Uygurlar'ın
ülkesinde yerleşme müsaadesi verilmiştir. Milliyetçi Tıva halkı, nüfusunun
azlığına bakmayarak 1911'de Çin'de Sun Yat Sen liderliğinde yapılan
ihtilâli fırsat bilerek bağımsızlığını ilan etti. Ancak bu bağımsızlık
uzun süreli olmadı ve üç yıl sonra Rusya'nın hakimiyetini kabul etmek
zorunda kaldı. 1917 Ekim ihtilâlinden sonra da 1921 yılında Tannu-Tıva
Halk Cumhuriyeti tamamen SSCB'ye dahil edilerek kendisine Rusya Sovyet
Sosyalist Federal Cumhuriyeti içinde bir muhtar bölge statüsü verildi.
SSCB II. Dünya Savaşı sıralarında yarı bağımsız Tannu-Tıva devletine
saldırarak bu ülkenin 170.500 km2'lik yerini işgal etti. 1961'de ise
statüsü değiştirilen Tıva'ya Rusya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyeti'ne
bağlı Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyet statüsü verildi.
NÜFUSUN ETNİK
YAPISI Tıva'nın en son yapılan nüfus sayımında nüfusu 338.557'dir.
Nüfusun %64.3'ü Tıva'lardan, % 32'si Ruslardan, % 3.7'si diğer halklardan
oluşmaktadır. Bunların % 48.2'si şehirlerde oturmakta; % 51.8'i köyde
oturmaktadır. 17. yüzyıldan sonra giderek Rus kültürünün etkisinde kalan
Tıvalann geleneksel toplumsal örgütlenmeleri klan sistemine dayanır.
Geleneksel dinleri ise şamanizmdir. Bu din Tibet Budacılığından etkilenmiştir.
Günümüzde Rusya Federasyonunda yaklaşık 180.000, Moğolistan Halk Cumhuriyeti'nde
ise 24.000 kadar Tıva yaşamaktadır. Tıva yazı dili Latin harfleri esasına
göre düzenlenmiştir, fakat 1941'de diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi
Tıva Türkçesi için de Kiril harfleri kullanılmıştır. Tıva halkının en
önemli destanı olan "Keser" 1963 yılında yayınlanmıştır.
İDARE VE DEVLET
YAPISI Tıva Özerk Cumhuriyeti'nde başta başkent "Kızıl" olmak üzere
beş büyük ve üç küçük şehir yerleşme merkezi vardır. Ayrıca 13 küçük
bölgeye (rayon) sahiptir. Tıvalar, Soyotlar ya da Uryanhaylar olarak
da bilinir. Büyük bölümü eski SSCB'deki Tıva Özerk Cumhuriyeti'nde,
küçük bir bölümü ise Moğolistan Halk Cumhuriyeti'nde yaşayan ve Moğolcadan
etkilenmiş bir Türk lehçesi konuşan halktır. Yenisey Irmağının kaynak
suları arasında, hem Sibirya taygasının, hem de Orta Asya bozkırlarının
özelliklerini taşıyan bir bölgede yaşarlar.
EKONOMİ Tıva'nın
önemli ekonomik zenginlikleri ender bulunan madenleri, kömür, demir,
civa, altın'dır. Tıva'nın ekonomisinde tarım sektörü ağırlıklıdır. Burada
yılda 115.000 ton hububat elde edilir. 27.000 ton patates üretilir.
Hayvancılık da önemli yer tutar. Tıva'da 1.229.000 küçükbaş hayvan,
201.000 büyükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Sanayide önemli yeri hammadde
çıkarılması faaliyetleri almaktadır. Bununla beraber kereste imalatı,
gıda maddeleri üretimi, hafif sanayinin bazı kolları gelişmiştir. Tıvalıların
geleneksel uğraşları avcılık ve çobanlıktır. Kollektif tarım 1950'lerin
başından bu yana önem kazanmıştır. Darı üretimi ve balıkçılık öteden
beri önemini korumaktadır. Geleneksel Tıva barınakları step bölgelerine
özgü yurt adı verilen keçe çadırlarla, ağaç kabuğundan yapılma, Sibirya'ya
özgü huni biçiminde çadırlardan oluşur.
EĞİTİM Tıva'da
157 ortaokulda 6.600 öğrenci, 6 teknik okulda 4.000 öğrenci, 1 üniversitede
2900 öğrencisi bulunmaktadır. Tıva Türkçesi ile çok sayıda kitap, 2
dergi, 5 gazete yayınlanmaktadır.
