Yüzölçümü
: 1.831 km2
Nüfusu :
171.500
Başkenti
: Komrat
COĞRAFİ KONUMU:
Gagavuz Yeri, Moldova'nın güney doğusunda yer alan "özerk bölge"dir.
YÖNETİM BİÇİMİ:
Gagavuz Yeri'nin en üst düzey idari yöneticisi Başkandır. Özel kanuna
göre, Gagavuz'lar kültür eğitim, istihdam, konut, yerel bütçe, maliye
konularına ters düşmemek kaydıyla kanun çıkarma yetkisine sahip olacaklardır.
Moldova Cumhuriyeti tarafından yürürlüğe konulan Özel Yasaya göre Gagavuz
Yeri Moldova'nın toprak bütünlüğü içinde özerk cumhuriyet statüsündedir.
KOMŞULARI
Kuzeyde Ukrayna, batıda Romanya, güneybatıda Bulgaristan.
ÖNEMLİ ŞEHİRLERİ
Komrat, Çadır, Lunga, Vulkaneşti.
KÜLTÜR YAPISI
Gagavuz Türkçesi, yaşayan Türk lehçelerinden biridir. Gagavuz Türkçesi;
Azeri Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Türkiye Türkçesiyle birlikte Türk
dilinin Oğuz grubunu teşkil etmektedir. Bu üç lehçeden Türkiye Türkçesine
en yakın olanı Gagavuz Türkçesidir. Bu dil, Osmanlı Türkçesinden etkilenerek
Türkçe, Arapça, Farsça kelimeler alarak zenginleştiği gibi, birlikte
yaşadığı Yunan, Bulgar, Romen, Moldova ve Rus dillerinden de birçok
kelimeyi bünyesine almıştır. Bugün edebi Gagavuz Türkçe'sinin içerisinde
çok sayıda Slav asıllı kelime bulunmaktadır. Gagavuzlar Osmanlı alfabesini
öğrenmemiş ve Osmanlı yazılı edebiyatını okumamışlardır. Osmanlı döneminde
ve ondan sonra uzun zaman Kiril alfabesi ile yazılmış bulunan Türkçe
kitapları okumuşlardır. 1957 yılına kadar Gagavuzların kendilerine ait
bir alfabeleri olmamıştır. Gagavuzlar değişik zamanlarda Rumca, Bulgarca,
Rusça ve Romence öğrenmek ve bu dillerin alfabelerini kullanmak zorunda
kalmışlardır. 1918'den 1932 yılına kadar Kiril alfabesini, 1932'den
1957'ye kadar Latin Alfabesini kullanmışlardır. 1957 yılında Moldova
S.S.C.B. Yüksek Sovyeti'nin kararıyla Rus Alfabesine birkaç harf ilave
edilerek, Kiril esaslı Gagavuz Alfabesi hazırlanmıştır. 1957'den 1996'ya
kadar tekrar Kiril Alfabesini, 1996'dan sonra ise Latin Alfabesini kullanmaya
başlamışlardır. Gagavuz Türkçesini bir yazı dili haline getirme mücadelesinde
Rusça'dan etkilenilmiştir. Gagavuz Türkçesi morfoloji, fonetik ve sentaks
açısından değerlendirildiğinde Slav etkisinde kalmıştır. Gagavuz Türkçesinin
her gün yaşayan iki diyalekti vardır. Birisi merkez diyalekti (Konrat
ve Çadır), diğeri ise güney (Vulkaneş) diyalektidir. Kanuna göre Gagavuz
Yeri'nin resmi dili "Gagavuzca, Rusça ve Romence"dir. Özerklik süreciyle
birlikte Gagavuzların anadillerini her alanda kulla-nabilme imkanı doğmuştur.
XI. Yüzyıla kadar Hıristiyan kiliseleri arasında bir takım teolojik
problemler olmasına rağmen bu problemler kiliseler arasında büyük bir
ayırıma sebep olmamıştı. Ancak 1054 yılında Hıristiyan kilisesi Ortodoks
ve Katolik olmak üzere iki ana mezhebe ayrıldı. Eskiden olduğu gibi
günümüzde de Gagavuzlar arasında Babtist ve Adventist gruplar ve bunlara
ait kiliseler mevcuttur. Gagavuzların uzun bir süre yazılı edebiyatları
olmamıştır. Çeşitli zamanlarda farklı alfabeler kullanmak zorunda kalan
Gagavuzlar yaşadıkları ülkenin alfabesiyle Türkçe kitaplar yayınlamışlardır.
Çağdaş Gagavuz edebiyatının gelişmesinde Mihail Çakır'ın oldukça büyük
rolü vardır. Çünkü Çakır daha 1094 yılında Gagavuz Türkçesiyle ilk gazeteyi
çıkarmış ve bu dilin bir edebî dil haline gelmesi için ilk meşaleyi
yakmıştır. 1934 tarihinde Gagavuz Türkçesiyle Besarabyalı Gagavuzların
İstoryası adlı kitabını bastırmıştır. Bu kitap bir Gagavuz tarafından
yazılan ilk Gagavuz tarihidir. Yine Çakır 1939 yılında Gagavuzca-Romence
sözlüğü neşretmiştir ve İncil'i anadiline çevirmiştir. 1957 yılından
günümüze kadar Gagavuz Türkçesi ile 25-30 civarında edebi eser yayınlamıştır.
DEMOGRAFİK DURUMU
: o Gagavuzlar : 137.500 o Ruslar : 11.800 o Moldovanlar : 8.300 o Bulgarlar
: 7.800 o Ukraynalılar : 7.800
İDARİ YAPISI
Gagavuz Yeri'nin en üst düzey idari yöneticisi Başkan'dır. Kanunun
6. Maddesine göre tüm yeraltı ve yerüstü kaynaklarının mülkiyeti Gagavuz
Yeri idaresine aittir. Gagavuz Yeri'nin Moldova Cumhuriyeti bayrağı
yanında kullanılan kendi bayrağı mevcuttur. Gagavuz Yeri idaresine,
Moldova Anayasası ve kanunlarına ters düşmemek kaydıyla kanun çıkarma
yetkisi tanınmıştır.
SİYASİ YAPISI
Özel Yasaya göre, Gagavuz Yeri Moldova'nın toprak bütünlüğü içinde özerk
bir bölgedir. Kendi parlamentosunda ve bölge yönetiminde söz sahibidirler.
EKONOMİ Ekonomisi
tarıma dayalı olan bölgenin ekilebilir alanı 148 hektardır. Yılda 400.000
ton üzüm işleyen 12 şarap fabrikası, 1 adet et kombinası, 2 adet yağ
fabrikası, 1 adet tütün fabrikası, mentasyon fabrikası ve 2 adet halı
fabrikası vardır. ½arapçılıkta dünya çapında üne sahip olan Gagavuzlar
üzümün yanısıra hububat, bakliyat ve sebze-meyve yetiştirmektedirler.
EĞİTİM-ÖĞRETİM
Bugün yaşlı ve okuma-yazma bilmeyenler yalnızca Türkçe konuşmaktadırlar.
Sovyetler Birliği zamanında Rusça'nın okullarda zorunlu hale getirilmesi
sonucu Gagavuzlar, iki dilli olmuşlardır. Moldova'da yaşayan milletler
içinde Rusça'nın ikinci dil olarak konuşulma oranının en yüksek olduğu
grup Gagavuzlardır. Gagavuzların %74'ünün Rusça'ya vakıf oldukları tespit
edilmiştir. Okullarda kademeli olarak Latin Alfabesi ve Gagavuzca eğitim
verilmeye başlanmıştır. Gagavuzca yayınlanan gazetelerden başlıcaları
Ana Sözü ve Gagavuz Sesi Gazetesidir. Ayrıca Saba Yıldızı adlı bir dergi
de yayın hayatına başlamıştır.
TÜRKİYE İLE İLİŞKİLERİ
Hamdullah Suphi Tanrıöver'in T.C. Bükreş Büyükelçisi olduğu dönemde
(1931-1944) Gagavuzlar Türkiye'nin gündemine gelmiştir. Bu dönemde Gagavuz
Yeri'nde Türkçe kursları açılmış ve Türkçe kitaplar gönde-rilmiştir.
Öte yandan bazı Gagavuzlar seçilerek Türkiye'de yüksek öğrenim görmeleri
sağlanmıştır. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte Gagavuzlar
Türkiye'nin gündemine tekrar girmişlerdir. Uzun zaman kopuk olan ilişkilere
büyük önem verilmektedir. Türkiye Gagavuzlara yardım mahiyetinde bir
çok program ve proje gerçekleştirmiştir. Faaliyetlerin çoğu eğitim alanında
yoğunlaşmıştır. Bunun yanında insani yardım ve sağlık malzemesi gönderilmiş,
Gagavuz öğrenci ve öğretmenlere Türkiye'de çeşitli sürelerle Türkçe
yaz kursları verilmiştir. Gagavuz Yeri'ndeki Komrat Devlet Üniversitesi'ne
Türkiye'den öğretim elemanı gönderilmesi için alt yapı çalışmaları başlatılmış,
ayrıca üniversiteye çok sayıda kitap gönderilmiş, maddi yardımda da
bulunulmuştur. Bursa ile Çadır-Lunga şehrinde ilkokullar arasında kardeş
okul ilişkisi kurulmuştur.
